ΑΠΟΦΡΑΞΕΙΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ

Αποφράξεις – Ορισμός

Απόφραξη σημαίνει βούλωμα ή ξεβούλωμα;

 https://sarantakos.wordpress.com/2014/06/18/apofrax/

Η κοινότερη χρήση της λέξης «απόφραξη» στην καθημερινή ζωή είναι ίσως στις αποφράξεις των αποχετεύσεων -εκεί, η απόφραξη είναι το ξεβούλωμα, οπότε για μια στιγμή μπορεί κάποιος να σκεφτεί ότι το κάπνισμα κάνει καλό, ότι είναι ευεργετικό, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τις αρτηρές, που τις ξεβουλώνει.

Όμως, μόνο για μια στιγμή. Επειδή δεν κατεβήκαμε χτες από άλλον πλανήτη, τη δεύτερη στιγμή καταλαβαίνουμε ότι η ερμηνεία αυτή δεν στέκει. Καταρχάς, ξέρουμε ότι τα μηνύματα πάνω στα πακέτα των τσιγάρων προειδοποιούν για τις αρρώστιες και τα άλλα φοβερά που μπορεί να πάθουν όσοι καπνίζουν, καρκίνο, καρδιαγγειακά, εγκεφαλικά, ανικανότητα (εξού και το ανέκδοτο μ” εκείνον που παίρνει τσιγάρα απ” το περίπτερο, βλέπει το μήνυμα περί ανικανότητας και το γυρίζει στον περιπτερά ζητώντας να του δώσει ένα με καρκίνο). Άρα, αποκλείεται τα μηνύματα να αναφέρουν ένα θετικό του καπνίσματος -άλλωστε, οι δυο επόμενες συνέπειες που αναφέρονται (έμφραγμα και εγκεφαλικά) είναι αναμφίσημα αρνητικές και όσο πιο μακρυά από μας τόσο καλύτερα.

Αν όμως είναι έτσι, πώς εξηγείται η φράση «το κάπνισμα αποφράσσει τις αρτηρίες;» Τι τις κάνει τις αρτηρίες το κάπνισμα αν δεν τις ξεβουλώνει;

Αν πάμε στο λεξικό, θα δούμε ότι το ρήμα «αποφράσσω» (ή αποφράζω) έχει δύο σημασίες: 1) φράζω κάτι εντελώς, 2) ξεβουλώνω. Ναι, σωστά διαβάσατε, έχει δυο σημασίες που είναι εντελώς αντίθετες η μια με την άλλη, που η μια είναι η άρνηση της άλλης. Κι έτσι, «απόφραξη» μπορεί να είναι είτε το φράξιμο, το βούλωμα είτε το ξεβούλωμα ενός πόρου που είναι φραγμένος, π.χ. ενός αγωγού ομβρίων υδάτων.

Στην ιατρική ορολογία, η απόφραξη έχει πάντοτε την πρώτη σημασία: απόλυτο φράξιμο, που λέει το λεξικό. Έτσι έχουμε απόφραξη αρτηριών, αλλά και αεραγωγών, και του εντέρου ή του ουρητήρα ή του δακρυικού πόρου. Σε όλες τις περιπτώσεις έχουμε έναν αγωγό, έναν σωλήνα, που φράζει και προκαλεί διάφορα προβλήματα. Με την ίδια σημασία έχουμε και ασθένειες/συμπτώματα όπως την αποφρακτική άπνοια ή την αποφρακτική πνευμονοπάθεια. Επομένως, σωστό είναι το μήνυμα «το κάπνισμα αποφράσσει τις αρτηρίες», αυτός είναι ο καθιερωμένος όρος.

(Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί άλλο ρήμα; Θα μπορούσαμε βέβαια να γράψουμε “το κάπνισμα φράζει τις αρτηρίες’, αλλά αυτό μόνο σε μια άλλη Ελλάδα, σε ένα παράλληλο σύμπαν. Σε αυτήν εδώ την Ελλάδα, όπου μας έχει κάτσει το τρισχιλιετιλίκι στο λαιμό, αποκλείεται).

Βέβαια, δεν παύει να είναι μια εντελώς παράδοξη περίπτωση, οπότε σωστά παραξενεύονται όσοι το βλέπουν και σωστά το σχολιάζουν, αν και βέβαια είναι κωμικό να λέμε ότι «είναι λάθος» το μήνυμα, και μόνο στ” αστεία μπορεί να πει κανείς για καρδιοπαθείς που θα έκαναν αγωγή ζητώντας αποζημίωση για παραπλάνηση.

Η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται στην πρόθεση «από». Οι προθέσεις είναι πολύ χρήσιμα εργαλεία, είναι όμως, αναγκαστικά, πολυεργαλεία, κάνουν πολλές δουλειές. Αν κάθε πρόθεση έκανε μόνο μια δουλειά θα’πρεπε να’χαμε καμιά πενηνταριά προθέσεις και δεν θα ήταν πρακτικό. Η πολλαπλότητα των νοημάτων στις προθέσεις επιτείνεται και επειδή η ελληνική γλώσσα έχει στο λεξιλόγιό της λέξεις αρχαίες και νεότερες. Η πρόθεση «από», λοιπόν, όταν χρησιμοποιείται στη σύνθεση λέξεων, ως πρόθημα, μπορεί να έχει τις εξής βασικές σημασίες όπως λέει το λεξικό:

1. δηλώνει  α. απομάκρυνση, χωρισμό: αποχωρίζομαι, απόπλους. β. αφαίρεση: αποκεφαλίζω, αποτρίχωση· αποβουτυρωμένος.

2. λειτουργεί ως στερητικό, οπότε δηλώνει: α. την αντίθετη ενέργεια από αυτή που εκφράζει η πρωτότυπη λέξη: αποδιοργανώνω, αποπροσανατολίζω, αποσυνδέω. β. στέρηση, απουσία των χαρακτηριστικών που συνεπάγεται η πρωτότυπη λέξη: αποπαίδι, απάνθρωπος.

3. δηλώνει το τέλος, την ολοκλήρωση της ενέργειας που εκφράζει η πρωτότυπη λέξη: αποθερίζω, αποσώνω, αποτελειώνω, αποφοιτώ·

4. επιτείνει στον υπέρτατο βαθμό αυτού που εκφράζει η πρωτότυπη λέξη: απογεμίζω, απογυμνώνω, αποναρκώνω, αποξεραίνω, αποφράσσω, γεμίζω, γυμνώνω κτλ. τελείως

5. δηλώνει τη μεταβολή του αντικειμένου στην κατάσταση που εκφράζει η πρωτότυπη λέξη: απολιθώνω, αποκρυσταλλώνω

6. χρόνο· αυτό που έρχεται μετά, αφού τελειώσει αυτό που εκφράζει η πρωτότυπη λέξη: απόβροχο, απόγευμα, απομεσήμερο· απόγονος.

Αν αφήσουμε έξω την έκτη σημασία, βλέπουμε ότι οι σημασίες 1. και 2. δηλώνουν κάτι αντίθετο με την αρχική λέξη ή την αφαίρεσή της, ενώ η σημασία 4 επιτείνει τη σημασία της αρχικής λέξης (το ίδιο περίπου κάνει και η σημασία 5). Στη μέση βρίσκεται η σημασία αρ. 3, αφού δηλώνει την ολοκλήρωση της ενέργειας, άρα μπορεί να εκληφθεί είτε ως επίταση (αποπερατώνω) είτε ως άρση (αποφοιτώ) της αρχικής λέξης.

Δηλαδή, σαν τον αρχαίο θεό της Ρώμης, τον Ιανό, το «απο-» είναι πρόθημα διπρόσωπο, ύπουλο, άλλοτε αναιρεί μια σημασία κι άλλοτε την επιτείνει. Κι έτσι, δεν είναι απίθανο που μπορεί να δώσει, συνθεμένο με μια λέξη, ένα σύνθετο με δυο αντικρουόμενες σημασίες. Ωστόσο, αυτή η «εναντιοσημία» (έτσι λέγεται θαρρώ) είναι σπανιότατο φαινόμενο και δημιουργείται μόνο υπό ειδικές συνθήκες, γιατί δεν είναι ομαλή κατάσταση.

Στην περίπτωση της «απόφραξης», αρχική σημασία, ήδη από την αρχαιότητα, της λ. «απόφραξις» ήταν το απόλυτο φράξιμο (σημασία 4) και μ” αυτή τη σημασία καθιερώθηκε στην ιατρική ορολογία. Η χρήση 2 (ως στερητικό) είναι νεότερη και συνήθως αποτελεί μεταφραστικό δάνειο από άλλες γλώσσες. Κι έτσι, στα νεότερα χρόνια, έξω από την ιατρική ορολογία, προέκυψε η σημασία «απόφραξη = ξεβούλωμα», κυρίως για αποχετεύσεις, αγωγούς και τέτοια.

Οι δυο σημασίες ακολουθούν τροχιές που σπάνια τέμνονται, γι” αυτό και μπόρεσαν να ριζώσουν και οι δύο. Η ιατρική σημασία δεν έβγαινε στη λαϊκή χρήση. Ο γιατρός μπορεί να έγραφε «αποφρακτική νόσος» αλλά έλεγε στον λαϊκό άνθρωπο «έχεις φραγμένες αρτηρίες», «έχει φράξει ένα σωληνάκι». Κι όταν ο γιατρός φώναζε το συνεργείο να του ξεβουλώσει την αποχέτευση στο σπίτι του δεν παραξενευόταν που έβλεπε «αποφράξεις» γιατί ήξερε ότι η δική του σημασία της λέξης «απόφραξη» είναι ειδική. Το ειδικό πειθαρχικά υποχωρεί μπροστά στο γενικό. Όμως, στην περίπτωση του αντικαπνιστικού μηνύματος έχουμε χιλιάδες ανθρώπους που ξέρουν μόνο τη γενική σημασία («ξεβούλωμα») και το γενικό δεν υποχωρεί ανερώτητα μπροστά στο ειδικό.

Υπάρχουν τάχα κι άλλα τέτοια σύνθετα με το «απο-» που να παρουσιάζουν «εναντιοσημία»; Στη Λεξιλογία που το είχαν συζητήσει, είχε προταθεί το «απογεμίζω», το οποίο παλιά σήμαινε «γεμίζω μέχρι τέλους», αλλά στο στρατό σημαίνει «αδειάζω». Να το κάνουμε δεκτό, αν και έχω βρει ένα κάπως καλύτερο παράδειγμα, που μάλιστα λεξικογραφείται, στον Μπαμπινιώτη τουλάχιστον, αν και είναι σπάνια λέξη. Το ρήμα «απομαθαίνω» σημαίνει (αντιγράφω από τον Μπαμπινιώτη) 1. μαθαίνω κάτι πολύ καλά, ολοκληρώνω τη μάθησή μου σε κάτι, και 2. ξεχνώ κάτι που ξέρω, ξεμαθαίνω. Η δεύτερη σημασία είναι ήδη αρχαία, απομανθάνω, δηλαδή δεν ισχύει πάντοτε ότι το «απ0-» ως στερητικό είναι πάντοτε νεότερο.

Για να δείτε μάλιστα πόσο ύπουλο πρόθημα είναι το «απο-», όχι μόνο καταφέρνει να δώσει στην ίδια λέξη δυο αντίθετες σημασίες, αλλά και το αντίστροφο κόλπο. Να πάρει δυο λέξεις αντίθετες, να συντεθεί μαζί τους και να φτιάξει σύνθετα συνώνυμα! Το περίεργο αυτό φαινόμενο το είχε παρατηρήσει και ο Παπαδιαμάντης, σε ένα γλωσσικό άρθρο του. Συγκεκριμένα, έχουμε τα ρήματα «θνήσκω» και «βιώνω», που είναι «εναντιότατα» όπως λέει ο Παπαδιαμάντης. Κι όμως, όταν τα αγγίξει με το μαγικό ραβδί του το «απο-», τα μεταμορφώνει σε συνώνυμα: αποθνήσκω, αποβιώνω!

Κι ένα άλλο μαγικό που κάνει το «απο-», παίρνει δυο ουσιαστικά που σε πάρα πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται σαν αντίθετα, τις λέξεις «άνθρωπος» και «κτήνος», ενώνεται μαζί τους και φτιάχνει δυο λέξεις που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν πολύ παρόμοιες καταστάσεις: την απανθρωπιά και την αποκτήνωση!

Αλλά ας γυρίσουμε στην απόφραξη. Υπάρχει περίπτωση να γίνει μπέρδεμα; Εκ πρώτης όψεως, θα έλεγε κανείς πως όχι. Όταν έχουμε αρτηρίες και άλλους αγωγούς του σώματος, απόφραξη = βούλωμα. Όταν έχουμε αποχετεύσεις, σωληνώσεις στο σπίτι, κτλ. απόφραξη = ξεβούλωμα. Τα πρώτα είναι δουλειά του γιατρού, τα δεύτερα του υδραυλικού ή του Αχόρταγου.

Όμως, μπέρδεμα μπορεί να γίνει. Αν δείτε στο λήμμα του ΛΚΝ που παρέθεσα και πιο πάνω, «απόφραξη βόθρου» είναι το βούλωμα, αφού στη σημασία 1. («απόλυτο φράξιμο») δίνει την παραδειγματική φράση «συνεργείο αναλαμβάνει τις αποφράξεις βόθρων». Δηλαδή τους φράζει; Ποτέ δεν έμενα σε σπίτι με βόθρο, αλλά νομίζω πως «απόφραξη βόθρου» σημαίνει το ξεβούλωμα, και αυτό λέει και το λεξικό του Μπαμπινιώτη.

Αν δεν πρόκειται για αβλεψία του ΛΚΝ, έχουμε πολύ κακή επιλογή της παραδειγματικής φράσης. Σε κάθε περίπτωση, το διπρόσωπο «απο-» είχε ένα ακόμα θύμα!

αποφράζω, αποφράσσω

ρ.  (απόφρ-αξα, -άχτηκα, -αγμένος· Κ αποφράσσω) αποκλείω με φραγμό, κλείνω καλά, βουλώνω | (κ. με αντίθ. σημ.) ξεφράζω, ανοίγω κάτι φραγμένο

(η) απόφραξη
ουσ.  (Κ απόφραξις, -εως) τέλειο κλείσιμο με φραγμό, βούλωμα | (κ. με αντίθ. σημ.) αφαίρεση φραγμού, ξεβούλωμα: αποφράξεις βόθρων
ΜΕΛ

αποφράζω, αποφράσσω
αποφράζω
κ. -σσω (AM ἀποφράσσω, Α κ. -ττω κ. ἀποφράγνυμι, κ.· γνύω)· κλείνω, φράζω εντελώς· || (νεοελλ.) (-σσω)· ανοίγω κάτι φραγμένο, ξεβουλλώνω.

(η) απόφραξη
η (Α ἀπόφραξις)· 1. η απόκλειση με φραγμό, φράξιμο· 2. το ξεβούλλωμα.
Πάπυρος

ἀποφράγνῡμι
ἀποφράγνῡμι (better ἀποφορτ-φάργ-),
fence off, block, τὰς ὁδοὺς ἀπεφάργνυσαν Th.7.74: metaph., ἀποφάργνυσαι κύκλῳ τὸ πρᾶγμα S.Ant.241.

ἀποφράσσω, Att. ἀποφόρτ-ττω, fut. -ξω,
= ἀποφράγνυμι, block up, stop up, Hp.Carn.18, Mul.1.1; τὰς διεξόδους Pl.Ti.91c; ἀ. καὶ παροικοδομεῖν D.55.17; τὰς φυγάς Onos.32:—Med., ἀποφάρξασθαι αὐτούς bar their passage, Th.8.104.

ἀπόφραξις, εως, ἡ,
blocking up, τῆς ὁδοῦ X.An.4.2.25: pl., πόρων Ph.2.432.
LSJ

Παραδείγματα (μαντέψτε την έννοια)
Τότε Ἰουδαίοις ἀναγινώσκω τὸ Μωϋσέως, καὶ ἀποφράσσω αὐτῶν τὰ στόματα· Καὶ ὄψεσθε τὴν ζωὴν ὑμῶν κρεμαμένην ἔμπροσθεν τῶν ὀφθαλμῶν ὑμῶν νυκτὸς καὶ ἡμέρας, καὶ οὐ πιστεύσετε ἐπὶ τὴν ζωὴν ὑμῶν. Ὁ δὲ μακάριος Δαυῒδ πῶς ὑμῖν ἔλεγε περὶ αὐτοῦ;
Joannes Chrysostomus Scr. Eccl., De jejunio (sermones 1-7) [Sp.], Vol 60, pg 722, ln 13

Ἰσχυρὰ ποιεῖν τὰ σώματα χρὴ διὰ τοῦ τῶν χυμῶν παραλεπτυσμοῦ καὶ τῆς τῶν πόρων ἀναπετείας ἢ ἀποφράξεως καὶ ἀναστομώσεως, καὶ διὰ τῆς ῥύψεως καὶ λεπτύνσεως τῶν ὑγρῶν.
Theophilus Protospatharius, Damascius et Stephanus Atheniensis Med., Commentarii in Hippocratis aphorismos, Volume 2, page 302, line 19

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s